Het debat over de overheidsschuld zou de helft eerlijker kunnen zijn

‘Waarom wou geen enkele Vlaamse krant dit opiniestuk publiceren?’, vraagt een verontwaardigde kennis van een kennis zich af op Facebook. ‘Mogen we de waarheid niet kennen dan?’
De aanleiding is een opiniestuk dat op 14 november in Le Soir verscheen, en enkele dagen later ook op nieuwssite Apache. De titel is ‘De overheidsschuld zou de helft kleiner kunnen zijn’, en de auteur is Olivier Bonfond van de Waalse socialistische vakbond FGTB.
Toen ik dat het economische meest onzinnige artikel van het jaar noemde, kwam de volgende vraag van een jeugdvriend, Willem.

Schermafbeelding 2014-12-15 om 17.49.51

Waar te beginnen?

Omdat Bonfond begint met een juridische verwijzing naar Artikel 123 paragraaf 1 van het Europees Verdrag, zal ik dat ook maar doen. Dat artikel stipuleert het verbod op monetaire financiering. Voor leken: de Europese Centrale Bank (ECB) mag niet zomaar vers geld drukken om overheidspapier op te kopen van landen die anders een te hoge rente zouden moeten betalen om beleggers te overtuigen.*

Wat zegt Bonfond daarover? ‘Deze maatregel heeft een omvangrijk begrotingstekort veroorzaakt.’
→ Een begrotingstekort is een heel eenvoudig begrip: het betekent dat een overheid meer uitgeeft dan ze binnenhaalt. Een deel van die uitgaven zijn terugbetalingen van geld dat ze eerder geleend heeft. Als een overheid financieel gezond is en het vertrouwen geniet van beleggers, kan ze haar schulden (her)financieren aan een lage rente. Als dat niet zo is, zal ze een hogere rente moeten ophoesten. Beleggers menen bijvoorbeeld dat ze een grotere risico op wanbetaling lopen met Italiaans staatspapier dan met dat van Duitsland, en dus eisen ze een hogere rente van de Tesoro dan van Berlijn.
→ Volgens Bonfond zouden landen niet mogen overgeleverd zijn aan de grillen van beleggers. Als de centrale bank in hun plaats geld leent aan overheden aan spottarieven, kan dat een slok op de borrel schelen voor het begrotingssaldo.

Wat is het probleem daarmee?
→ Het bovenvermelde Artikel van het Europees Verdrag verbiedt centrale banken in de eurozone om rechtstreeks schulden te kopen van overheden. De gevolgen van het aan de schatkist koppelen van de geldpers zijn welbekend: een golf van inflatie. Daarbij vallen steevast de voorbeelden van Duitsland in de Weimarrepubliek, Zimbabwe in de voorbije decennia en Argentinië rond de jongste eeuwwisseling. Het komt er eigenlijk altijd op neer dat overheden die weten dat ze elke cheque kunnen betalen door de centrale bank daarvoor geld te laten drukken, snel in de verleiding komen om daar misbruik van te maken.
→ Overigens zijn er wel degelijk landen waar de centrale bank eigen staatspapier opkoopt zonder dat er hyperinflatie ontstaat. Het Verenigd Koninkrijk bijvoorbeeld, of de Verenigde Staten. Beide landen hebben evenwel een onafhankelijke centrale bank, die binnen haar opdracht de afweging maakt of het aan- en verkopen van nationaal schuldpapier een goede zaak is of niet. De overheid kan hen dus niet verplichten om schuldpapier te kopen. Dat betekent in de praktijk dat het (in normale tijden) nog altijd beleggers zijn die bepalen hoeveel rente een land moet betalen op zijn staatsobligaties.**

© Dirk Desmet

© Dirk Desmet

Centrale banken hebben de verkeerde focus, meent Bonfond. Niet prijsstabiliteit, maar wel de financiering van overheidsschulden moet volgens hem de hoofdtaak zijn van een centrale bank. 
→ Wat zouden daar de voordelen van zijn volgens Bonfond? ‘Alleen al in België had men 186 miljard euro aan interestvoeten kunnen besparen op 20 jaar tijd’, schrijft Bonfond. Eerst en vooral bestaat de eurozone pas sinds 1 januari 1999. Daarvoor was het de Nationale Bank die waakte over het monetair beleid (wat er in de praktijk op neer kwam dat het elke beslissing van de Bundesbank kopieerde). Je zou je kunnen inbeelden dat we in de moeilijke jaren 90 geld hadden bijgedrukt om onze overheidsschuld van toen meer dan 130 procent van het bruto binnenlands product weg te werken. Ik kan hier enkel gelijk welk handboek economie (dit bijvoorbeeld, de jongste worp van UGent-professor Freddy Heylen) aanraden om in te zien hoe rampzalig dat was geweest.

‘Indien de Belgische staat bij de ECB geld zou geleend hebben zoals de private banken dat wel kunnen, dan zou de staatsschuld vandaag 75 procent bedragen van hetgeen we nu torsen.’
→ Bonfond toont een fundamenteel gebrek aan kennis over de werking van centrale banken. Zowel de basisrente, de depositorente als de marginale beleningsrente gelden voor kortlopende kredieten. Overheden financieren hun schulden via langlopende leningen. Overigens liggen banken inderdaad al enkele jaren aan de goedkopegeldtap, maar in normale tijden lenen ze geld bij en van elkaar, en niet via de ECB. Als ze dat laatste doen, betalen ze een strafrente.

‘Meestal gebeurt dit lenen van geld om tekorten te financieren bij beleggingsfondsen en dat zijn doorgaans private banken.’
→ Dit is nonsens. Overheden hebben geleend om sommige banken te redden, maar geen enkel beleggingsfonds. De houders daarvan zijn overigens u en ik die onder meer via een tweede- en derdepijlerpensioen beleggen in overheidspapier .
→ Nevengedachte. Waarin moeten beleggings- en pensioenfondsen beleggen als de ECB al het overheidspapier van de eurolanden opkoopt? De markt in overheidspapier in de eurozone is ruim 8.900 miljard euro groot. Als het geld dat daaruit gejaagd wordt elders moet renderen (search for yield in het jargon), zal het naar andere activaklassen stromen zoals bedrijfsobligaties of aandelenmarkten. Daar zal dan ook inflatie ontstaan, zij het van een ander type, namelijk zeepbellen.

Tot slot, want ik geraak niet door alle fouten en vooringenomenheid geworsteld, vraagt Bonfond een doorlichting van de staatsschuld. ‘Is het écht aan de bevolking om op te draaien voor de kosten van de crisis terwijl ze er geen verantwoordelijkheid voor dragen? Moet de bevolking een schuld afbetalen terwijl zij er geenszins voordeel hebben uitgehaald?’
→ Het idee dat een opgebouwde schuld zomaar kan geschrapt worden, is te gek om los te lopen. Iemand heeft de Belgische overheid geld geleend, en dat zijn (via omwegen) vaak de eigen inwoners. Als je geen last wil hebben van schuldeisers, leen er dan geen geld van.

Peter Vanden Houte, hoofdeconoom van ING België, weet de perfecte samenvatting van Bonfonds opiniestuk:

Tweet

* De ECB zich tijdens de crisis wel degelijk aan monetaire financiering gewaagd, al mag het zo niet genoemd worden. Wie daar meer over wil weten, kan de laatste bijlage van Ons Europa is niet dat van hen er bij halen (‘Crisisbeleid van de ECB’).
** In het uiterste geval is het natuurlijk wel zo dat zowel de Bank of England als de Federal Reserve zullen optreden als ‘lender of last resort’ (ofte kredietverschaffer van de laatste toevlucht). Zij kunnen dus geld bijdrukken om nationale schuldtitels op te kopen, wat op termijn tot hoge inflatie kan leiden, maar wel een wanbetaling vermijdt.
Dat ligt bijzonder moeilijk in de eurzone omwille van Artikel 125 van het Europees Verdrag, de beruchte no-bailout-clausule. Die gaat als volgt:

De Unie is niet aansprakelijk voor de verbintenissen van centrale overheden, regionale, lokale of andere overheden, andere publiekrechtelijke lichamen of openbare bedrijven van de lidstaten en neemt deze verbintenissen niet over, onverminderd de wederzijdse financiële garanties voor de gemeenschappelijke uitvoering van een specifiek project. De lidstaten zijn niet aansprakelijk voor de verbintenissen van centrale overheden, regionale, lokale of andere overheden, andere publiekrechtelijke lichamen of openbare bedrijven van een andere lidstaat en nemen deze verbintenissen niet over, onverminderd de wederzijdse financiële garanties voor de gemeenschappelijke uitvoering van een specifiek project.

Als de ECB toch tegen de regels in een bailout doet (het heeft weinig zin om je aan de regels te houden als betekent dat dan de muntzone waarvan je de hoeder bent niet meer bestaat), zal dat zijn omdat het in het belang is van de eurozone, niet in dat van een enkel land. Het is daarom nog nuttig om Artikel 7 van het Protocol over het Eurosysteem te vermelden, dat de vrijheid en onafhankelijkheid garandeert van centrale banken tegenover overheidsinmenging.

Advertenties

10 gedachten over “Het debat over de overheidsschuld zou de helft eerlijker kunnen zijn

  1. Anton

    Twee opmerkingen: de ECB is natuurlijk veel beperkter in haar capaciteiten dan de Fed (waar werkgelegenheid een expliciet doel is). Als dat geen concurrentienadeel is voor de EU? En ten tweede: natuurlijk moet niet elke schuld afbetaald worden. (Shocker!). Dat is niet ‘te gek om los te lopen’. Zie David Graeber’s boeiend boek: Debt. De interest die de lener krijgt is de prijs van het risico dat hij/zij neemt voor niet terugbetaling. Het gevaar van niet-betaling bij landen is natuurlijk langdurig wantrouwen tegenover dat land. Maar schrappen van gedeeltelijke schulden van landen is al regelmatig gebeurd (Griekenland bv…). Schulden staan niet los van moraliteit.

  2. Daan Ballegeer Berichtauteur

    Hoi Anton. Het eerste deel van de zin die je aanhaalt, maar niet vermeldt, is cruciaal. ‘Het idee dat een opgebouwde schuld zomaar kan geschrapt worden, is te gek om los te lopen.’
    Ik ben al van het prille begin voorstander van een schuldherschikking als dat onvermijdelijk is, zoals in het geval van Griekenland. Er is echter een groot verschil tussen een land dat een schuldenberg die met kruiwagens aangroeit moet afschrapen met een lepel, en een welvarende natie die over voldoende rijkdom bezit om zijn verplichtingen af te lossen. Dat laatste niet doen, kan en mag niet ‘zomaar’.

  3. Anton

    Ik had het niet bewust weggelaten, ik zweer het! 🙂 . Het is wel belangrijk te beseffen denk ik, dat de uitleners geen doetjes zijn, geen politiek neutrale organisaties. Dat hebben ze ook bewezen tijdens de eurocrisis. Ook in oorlogstijd heel duidelijk. Graeber argumenteert – terecht, denk ik – dat er af en toe kwijtscheldingen nodig zijn. Denk aan de studentenleningen in de VS. (Bij ontwikkelingslanden: Haïti betaalt al tweehonderd jaar schuld aan Frankrijk omdat ze het gewaagd hadden om onafhankelijk te worden.)

  4. Maarten van Wijk

    Ben de redenering al vaker tegengekomen, o.a. in Griekenland. Ik geloof ook dat het onzin is, maar wel interessant om over na te denken. Misschien een punt. Bonfond schrijft:

    “Parallel met de traditionele economische criteria zoals de ratio schuld/BBP, het begrotingstekort of de inflatie zouden andere dimensies moeten weerhouden worden zoals het respect van de sociale wetten en de arbeidswetgeving, het respect van Europese verplichtingen op vlak van hernieuwbare energiebronnen en de vermindering van CO2 uitstoot, de strijd tegen ongelijkheid en corruptie, de regulering van de financiële sector, enz.

    Hiermee geeft Bonfond wel ongelofelijk veel politieke macht aan centrale bankiers. Een ondemocratisch en niet-verkozen instituut als de ECB gaat in grote mate het beleid bepalen van de overheid op terreinen als sociale zekerheid, energiebeleid, ‘gelijkheid’ enz. Dus de centrale bank zal de overheid geen leningen meer geven, of een forse hogere rente vragen, als er geen vrouwenquotum komt voor besturen van bedrijven? Of als het ontslagrecht wordt versoepeld? Als de overheid niet zorgt voor voldoende oplaadpunten van elektrische auto’s? Het zou een vreemde wereld worden.

    Als je dit systeem gaat hanteren, dan mag je toch op zijn minst hopen dat de centrale bank alleen objectieve criteria gebruikt (schuldquote etc). Maar zelfs dan denk ik… De overheid weet dat de centrale bank in principe oneindig geld kan scheppen uit het niets. Als dat idee post vat, kan je nog verkopen dat er ooit ergens op bezuinigd moet worden? Gaan we studiefinanciering afschaffen, bezuinigen op de zorg? Of drukt de centrale bank nog een miljardje bij? Moeilijk….

    Ik denk dat de centrale bank en overheid op termijn geen weerstand kunnen bieden aan die verleiding. Enfin het gevaar van hyperinflatie in dit soort gevallen is bekend. Daarom is de centrale bank apart gezet van de overheid (hoeveel nadelen dat dan ook kent).

    De centrale bank is een geldscheppende instelling. Die kan geld uitlenen, zeker, voor korte periodes. Maar ze doet dat alleen met als doel om de hoeveelheid geld in de economie te reguleren, niet om snelwegen of onderwijs te financieren. Geld in de economie brengen gaat via banken, die worden geacht het weer door uit te lenen (en zelf het risico dragen dat er niet terugbetaald wordt).
    In principe zou er niks mis mee zou zijn als de overheid ook wat zou lenen, denk ik. Maar ik denk dat je het deurtje niet open moet zetten. Zie boven. Een goedkope lening bij de ECB zal direct naar meer smaken.

    Je vraagt je anderzijds af waarom Bonfond niet een stap verder gaat: waarom alleen overheid? Waarom mogen dan ook particulieren en bedrijven niet bij de centrale bank lenen in plaats van zich te laten uitknijpen door gewone banken? Welnu, ik denk dat als de ECB alle leningen zou plaatsen, we wel een hele rare planeconomie zouden krijgen, waar het ook voor ondernemers niet meer mogelijk te investeren in een veelbelovend bedrijf. De ECB geeft iedereen immers geld. Maar ze zijn vast niet erg goed in bepalen waar ze moeten investeren en waar niet.

    De tarieven die overheid nu betaalt op de kapitaalmarkt zijn overigens heel erg laag (Belgie: 0,9% voor 10 jaar, Nederland 0,8%). Voor kortlopende leningen soms negatieve rentes. Dus dit ontloopt de ECB-tarieven niet zoveel. Die 6% waar Bonfond het over heeft is achterhaald.

  5. Jan

    Martin Wolf, toch niet bepaald een idioot, stelt in zijn nieuwe boek The Shifts and the Shocks voor om centrale banken begrotingstekorten te laten financieren. Ik heb het boek nog niet gelezen, maar zie bijvoorbeeld deze recensie in The Economist:

    http://www.economist.com/news/books-and-arts/21615479-prominent-columnist-calls-radical-reforms-global-economy-how-fix-broken

    “Pushing his analysis to its logical conclusion, he argues that the only way to deal with today’s underlying problems—a fragile financial system and a secular weakness in demand—may be to move away from bank-based credit altogether and rely on permanent budget deficits financed by central banks.”

    Zijn motivatie om een dergelijk systeem in te voeren verschilt wel van de motivatie van Bonfond.

    1. Daan Ballegeer Berichtauteur

      Dag Jan,
      Dat is de facto al min of meer het geval in de VS. Het verschil met de eurozone is dat de States een politieke unie hebben, wat in de eurozone niet het geval is.
      Ik heb er niet zo’n probleem mee dat een een centrale bank aan monetaire financiering doet als dat binnen haar doelstellingen past (zoals in het VK), maar zolang er geen politieke coherentie is (zoals in de eurozone/EU), is dat een recept voor grote problemen. Hierbij verwijs ik graag naar Maartens uitstekende uiteenzetting hier net boven. 🙂
      Groeten!

      1. Jan

        U beschouwt quantitative easing dus als een vorm van monetaire financiering van het begrotingstekort door een centrale bank? De bedoeling van quantitative easing is het behalen van de inflatiedoelstelling van de centrale bank (wat ook betekent het ondersteunen van de aggregate vraag), niet het financieren van een begrotingstekort. Ik denk ook niet de VS en het VK zonder quantitative easing enig probleem zouden hebben om hun tekorten te financieren. In een recessie/financiële crisis vloeit geld sowieso naar veilig geachte activa.

  6. Jan

    Terzijde: Ik woon in Estland, en heb uw blog net ontdekt, vandaar misschien die meldingen dat u bezoekers krijgt uit ´Letland´. 🙂

      1. Jan

        Ja, ik woon hier graag, al drie jaar. Een groot contrast met België: dunbevolkt en veel mooie natuur. Desondanks is er toch ook veel te doen op cultureel vlak, de steden zijn ook interessant, om van de geschiedenis nog maar te zwijgen.
        Het zijn eveneens erg interessante landen op economisch gebied: de vrij recente overgang van een planeconomie naar een vrijemarkteconomie, en in vergelijking met West-Europa zijn het ook zeer liberale economieën.
        Best bezoeken in de zomer tenzij je van koude houdt. 🙂

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s